در این درس دانش آموزان با ساختار و چگونگی کار سه حس چشایی ، بویایی و لامسه در درک بو ، مزه و لمس به طور مختصر آشنا می شوند . آنها ساختار ساده ی پوست را بررسی می کنند . در باره ی نقش بویایی در درک مزه ها آزمایش انجام می دهند ، با انجام یک کاوشگری به این نکته پی می برند که تعداد گیرنده ی لمس پوست در قسمت های مختلف بدن یکسان نیست .

پیامد

پس از پایان این درس دانش آموزان می توانند :

با آگاهی از چگونگی درک بو ، مزه ، لمس و تماس در فعالیت های مختلف روزانه و با انجام کارهای درست ، سلامت اندام های مربوط به این حواس را حفظ کنند .

اهداف

پس از پایان این درس انتظار می رود دانش آموزان می دانند :

بیشتر گیرنده های مزه ( در برجستگی های ) روی زبان قرار دارند .

بزاق به حل شدن مواد و چشیدن مزه کمک می کند .

گیرنده های بو در قسمت بالایی بینی قرار دارند .

در پوست گیرنده های سرما ، گرما ، لمس و تماس وجود دارند .

تعداد گیرنده های پوست در همه جای آن یکسان نیست .

با شست و شوی به موقع می توان به حفظ سلامت پوست کمک کرد .

حس چشایی

حس چشایی در انتخاب مواد غذایی و راه اندازی ترشخ غدد گوارشی اهمیت دارد .

موجود زنده می تواند مواد غذایی مفید از غیرمفید را تشخیص دهد و به صورتی شرطی در میزان ترشح غدد گوارشی تاثیر می گذارد .

چشایی به‌طور عمده حاصل عمل یک جوانه چشایی در دهان است. اما همه ما این تجربه را داریم که حس بویایی هم، در درک چشایی سهم بسزایی دارد. علاوه بر این، قوام غذا که به وسیله حس‌های لامسه دهان کشف می‌شود و نیز وجود موادی از قبیل فلفل در غذا که انتهاهای درد را تحریک می‌کنند، به میزان زیادی تجربه چشایی را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند

اهمیت حس چشایی در این حقیقت نهفته است که این حس به فرد اجازه می‌دهد تا غذایش را طبق میل خود و گاهی طبق نیازهای متابولیک بافت‌ها به مواد مغذی ویژه انتخاب کند .

انسان قادر است صدها مزه مختلف را درک کند. تصور می‌شود که تمام این مزه‌ها مجموعه‌ای از مزه‌های چشایی اولیه باشند، همان‌طور که تمام رنگ‌هایی که می‌بینیم در واقع ترکیبی از سه رنگ اصلی هستند.

مزه ترشی: مزه ترشی به دلیل اسیدها به وجود می‌آید . بنابراین هرچه غذا اسیدی‌تر باشد، احساس ترشی آن هم شدیدتر خواهد بود. مزه شوری: مزه شوری به وسیله نمک‌های یونیزه و عمدتا یون سدیم ایجاد می‌شود

بیشتر موادی که موجب بروز طعم شیرینی می‌شوند، مواد شیمیایی آلی مانند قندها و الکل ها هستند.

دو گروه ویژه مواد که به احتمال زیاد می‌توانند طعم تلخی را ایجاد کنند عبارتند از: مواد آلی که محتوی نیتروژن هستند و آلکالوئیدها که شامل کافئین، نیکوتین و کینین می‌باشند. خیلی از مواد ابتدا سبب بروز طعم شیرینی می‌شوند، اما بعد یک مزه تلخ ایجاد می‌کنند. این موضوع در مورد ساخارین(نوعی شیرین‌کننده) صدق می‌کند که برای برخی از افراد نامطلوب است. زمانی که تلخی شدت زیادی داشته باشد، معمولا موجب می‌شود که انسان از خوردن خودداری کند، که این یکی از مهمترین عملکردهای حس چشایی است، چون خیلی از سموم مهلک موجود در گیاهان سمی، به شدت تلخ هستند.

مزه اومامی: اومامی یک کلمه ژاپنی به معنای "لذیذ" است که برای توصیف یک مزه مطلوب به‌کار می‌رود و از نظر کیفی با مزه‌های ترشی، شوری، شیرینی یا تلخی متفاوت است. اومامی، مزه غالب غذاهای حاوی عصاره گوشت و پنیر تخمیرشده است. برخی فیزیولوژیست‌ها آن را به عنوان یک گروه جداگانه منسجم از محرک‌‌های چشایی اولیه در نظر می‌گیرند.

گیرنده های چشایی

شکل زیر یک جوانه چشایی را نشان می دهد که قطری حدود یک سی ام و طولی حدود یک شانزدهم میلی متر دارد . یک فرد بالغ سه هزار تا ده هزار جوانه چشایی دارد .

حس بویایی

حس بویایی در بسیاری از جانوران از انسان قوی تر است . تونایی سگ در ردیابی جانوران به کمک بو شگفت انگیز است . بو در زندگی عاطفی ما بسیار نقش دارد . بوها می توانند خاطرات را یادآوری کنند . بوها به ما کمک می کنند تا متوجه خطر شویم .

گیرنده های بویایی در مخاط بویایی قرار گرفته اند . مخاط همیشه نمناک است ؛ چراکه اگر خشک شود دیگر ما هیچ بویی را احساس نخواهیم کرد. مژک های ثابتی  در بالای سلول های گیرنده های بویایی که به مواد شیمیایی بودار که در لایه ی مخاط حل می شوند ، واکنش نشان می دهند .

در انسان حدود ده میلیون گیرنده بویایی وجود دارد که حدود 60 روز عمر می کنند و به طور مداوم جایگزین می شوند .

مولکول های بویایی یا از طریق جریان هوای تنفسی و یا از راه حفره دهان هنگام تغذیه وارد موکوس بویایی می شوند . بو کشیدن جریان مولکول های بویایی را افزایش می دهد . نقش مهم بویایی علاوه بر درک بوها افزایش دقت چشیدن است .

پیاز بویایی

پیاز بویایی ساختاری است که در زیر قشر جلویی مغز که تحریکات عصبی از بینی را دریافت می‌کند قرار دارد. پیاز بویایی دارای ارتباط مستقیم با مناطقی از مغز است که عواطف و ادراک فرد را در کنترل دارد.

 اختلال در بویایی

حس بویایی در برخی موارد مثل سرماخوردگی های معمولی به صورت موقت از بین رفته اما قابل بازگشت است . اما برخی موارد مانند ضربه به پشت سر یا قطع عصب بویایی بر اثر برخی ضربات می تواند حس بویایی را برای همیشه از ما بگیرد .

پوست

پوست یک عضو زنده است هرچند فوقانی‌ترین لایه آن لایه‌شاخی (اِستراتوم کورنِئوم) و روپوست (اپیدرم) بوده که سطح پوست را تشکیل می‌دهند و متشکل از سلولهای زنده هستند و در هر فرد حدود ۳۰ هزار عدد از این سلولها در هر دقیقه ریزش می‌کنند. با این وجود سلولهای زنده پوست دائماً در قسمت زیری تر روپوست تولید شده تا جایگزین این سلولها گردند. در زیر روپوست، درم قرار گرفته که حاوی عروق خونی، پایانه‌های عصبی و غدد می‌باشد. لایه‌ای از چربی در زیر درم قرار می‌گیرد و به عنوان یک عایق، ضربه گیر و منبع انرژی عمل می‌کند.

حس لامسه شامل لمس ، فشار ، ارتعاش و قلقلک است . گیرنده های لمس با حساسیت زیاد در بخش هایی از پوست به ویژه نوک انگشتان و لبها وجود دارند که به حرکت اجسام در در سطح پوست و لرزش با فرکانس کم ، حساس اند . گیرنده های خارش و قلقلک ، در لایه های سطحی پوست قرار دارند . هدف حس خارش ، احتمالا جلب توجه فرد به محرک های خفیف سطحی ، مانند حرکن پشه ی در شرف گزیدن است که با خاراندن یا تکان دادن اندام ، مزاحم دور می شود . انسان می تواند درجه های مختلف گرما و سرما را حس کند . علاوه بر گیرنده ی سرما و گرما ، گیرنده های درد نیز با درجه ی دمای بالا (سرماو گرما) ، سرمای منجمد کننده و داغی سوزاننده ، تحریک می شوند .

آزمایش تمییز دو نقطه :

روشی که برای ارزیابی قدرت تفکیک لامسه ی فرد به کار می رود ، توانایی تمییز دونقطه است . همانطور که در فعالیت صفحه 59 کتاب درسی دیدید ، در این آزمون دو گیره ی کاغذ به آرامی هم زمان روی پوست فشار می آورند و فرد تعیین می کند که آیا دو نقطه ی تحریک را حس می کند یا یک نقطه را . در نوک انگشتان ، فرد می تواند دو نقطه ی جداگانه را تشخیص دهد ، حتی وقتی فاصله ی گیره ها 1 تا 2 میلی متر باشد ، اما در پشت بدن معمولا گیره ها باید 30 الی 70 میلی متر از هم فاصله داشته باشند تا فرد دو نقطه ی جداگانه را حس کند . علت این اختلاف ، تفاوت گیرنده های لامسه ای است .

وظایف پوست :

بدن را در مقابل آسیبهای مکانیکی ، حرارت وتابش شدید نور محافظت می کند(سیستم دفاع مکانیکی).

از نفوذ مواد شیمیایی و ورود میکروبها و میکرو ارگانیسم ها به بدن جلوگیری می نماید(سیستم دفاع ایمونولوژیکی) .

برخی از مواد مضر حاصل از فعالیت های متابولیسمی در سیستم گوارشی و کبد را دفع میکند. هورمونها و آنزیمها را درداخل بدن حفظ می کند.

به عنوان یک عضو لامسه خارجی ، پیامهای حسی را از طریق اعصاب به مغز و مراکز عصبی منتقل می کند .

به کمک سلول های لانگرهانس ، نقش مهمی را در سیستم ایمنی بدن ایفا می نماید .

نشان دادن نژاد هر فرد (سیاه پوست-سفید پوست و غیره)

نشان دادن جنسیت هر فرد (مرد و زن )

مانع از تبخیر شدن آب بدن. تنظیم حرارت بدن و سدی در برابر از دست دادن دمای داخلی بدن.

برای حفظ سلامت پوست چه کارهایی باید انجام دهیم ؟

استفاده از غذاهای دارای ویتامین مخصوصا سبزیجات و میوه های تازه

استفاده از رژیم غذایی سالم متناسب با سیستم فیزیولوژیکی بدن

شستو شوی بدن (استحمام ) حداقل هفته ای دوبار

پرهیز از قرار گرفتن در آفتاب و همچنین سرمای شدید به مدت طولانی

استفاده از کلاه لبه دار و عینک آفتابی در روز

دوری از استرس و فشارهای روحی

عدم استعمال دخانیات

عدم استفاده از کرم ها و لوازم آرایش غیر استاندارد

 منابع :

راهنمای تدریس معلم

ویکی پدیا

تبیان

سایت پزشکان بدون مرز